Bir bayrağın dalgalanışında, bir cami aleminin gökyüzüne uzanışında ya da eski bir top namlusunun üzerinde aynı iki şekil karşımıza çıkar: hilal ve yıldız. Bugün ay yıldız denildiğinde akla ilk gelen Türk bayrağıdır. Ancak bu iki sembolün bir araya gelişi, yüzyıllara yayılan sessiz bir yolculuğun sonucudur.
Bu yazıda hilalin Türklerle kurduğu ilk bağdan Osmanlı sancaklarına, oradan Cumhuriyet'in kanunla tarif ettiği ölçülü ay yıldıza uzanan çizgiyi izliyoruz. Yolculuğun sonunda ise bu mirasın Nakkaş Boytu atölyesinde nasıl üç boyutlu bir esere dönüştüğüne bakıyoruz.
Ay Yıldız Nereden Gelir?
Hilal, insanlık tarihinin en eski sembollerinden biridir. Antik çağda Mezopotamya'dan Akdeniz'e kadar pek çok kültürde ay motifine rastlanır. Türkler için ise hilal, bir süsleme unsurundan öte bir kimlik işaretidir.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nin Ayyıldız maddesi, sanat tarihçisi Emel Esin'in çalışmalarına dayanarak ayın çok eski zamanlardan beri Türklerde kullanılan bir sembol ve millî bir alâmet olduğunu belirtir. Eski Türk sancaklarındaki ışınlı motiflerin bir yıldızı mı, yoksa güneşi mi temsil ettiği ise araştırmacılar arasında hâlâ tartışılır.
İslamiyet'in kabulüyle bu kadim işaret yeni bir anlam katmanı kazandı. Hilal; sancakların, alemlerin ve tuğ gönderlerinin en ucuna yerleşti. Böylece gökyüzüne en yakın noktada duran, uzaktan seçilen ve bir topluluğu temsil eden bir işarete dönüştü.
Bu uzun hafıza bugün de sürüyor. Nakkaş Boytu'nun yorumunda ay yıldız, çadırdan mezar taşına, sikkeden bayrağa uzanan bu mirası masa üstüne taşıyan bir sanat eseri hâline geliyor.
Osmanlı Sancağında Hilal Nasıl Yer Buldu?
Osmanlı'nın ilk yüzyıllarında hilal, sancak ve alem uçlarında sıkça kullanılıyordu. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre hilalin iki kolu arasına bir yıldız yerleştirilmesi ise nispeten yeni bir uygulamadır. Yıldız önceleri bugünkü beş köşeli biçimiyle değil, çok ışınlı bir rozet olarak görülür.
Bu dönüşümün izleri saray dokumalarında okunabilir. Kanunî Sultan Süleyman dönemine ait Topkapı Sarayı'ndaki bir dokumada ay içinde çok ışınlı bir daire, iki ipek gömlekte ise altı ışınlı yıldızlar yer alır. Tıpkı İslam sanatındaki geometrik desenler gibi yıldızın biçimi de ustaların elinde zamanla olgunlaşan bir dile sahiptir.
Osmanlı'yı ay yıldızla tanıyan ilk çevrelerden biri de Avrupa'ydı:
- 1553: Bartholomeo Georgievitz'in Roma'da basılan kitabında Kanunî'nin arması, ay ve altı ışınlı yıldızla gösterildi.
- 1571: İnebahtı (Lepanto) Savaşı'nda İtalyanların ele geçirdiği ve bugün Pisa'da saklanan Türk sancağında, zülfikarla birlikte bir ay ve içinde yıldız bulunur.
- 1592: Viyana'daki Stephansdom'un kulesine ay ve altı ışınlı yıldızdan oluşan bir alem konuldu. Bu alem, II. Viyana Kuşatması'nın ardından 14 Temmuz 1686'da indirildi.
- 1605: Siebmacher'in armalar kitabında Osmanlı arması, kırmızı zemin üzerinde beyaz ay yıldızla resmedildi.
Kısacası kırmızı üzerinde beyaz hilal ve yıldız, resmî bir karar alınmadan çok önce dış dünyanın gözünde Osmanlı'nın simgesi hâline gelmişti.
Ay Yıldız Osmanlı'da Ne Zaman Resmî Sembol Oldu?
TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre ay yıldızın bir devlet sembolü olarak resmen kabulü III. Mustafa döneminde (1757-1774) başladı.
Ayvansarâyî'nin Mecmûa-i Tevârih adlı eseri, 1773-74 yılından itibaren toplara tuğra işlenmesinin yanı sıra bir "nişân-ı şerîf" de resmedilmeye başlandığını kaydeder. Ansiklopedi, bu nişanın ay yıldız olmasını kuvvetle muhtemel bulur.
I. Abdülhamid ve III. Selim dönemlerinde kullanım iyice yerleşti. 27 Haziran 1793 tarihli bir buyruldu, donanma kalyonlarına çekilecek sancakların kırmızı olmasını ve üzerlerinde beyaz ay ile yıldız bulunmasını öngördü. Bu, bugünkü bayrağın renk ve sembol düzenine çok yakın ilk resmî tariflerden biridir.
Sembolün ne kadar yaygınlaştığını bir savaş anısı da gösterir. Napolyon, Akka kuşatmasından çekilirken Yafa'da ele geçirdiği ve üzerinde ay yıldız bulunan Türk toplarını 22 Mayıs 1799'da denize attırdı.
XIX. yüzyılda ay yıldız devletin pek çok alanına yayıldı ve kırmızı zemin üzerinde beyaz ay yıldızlı bayrak 1844'te Osmanlı bayrağı olarak benimsendi. Ancak bu dönemde bayraktaki ay yıldızın biçimi bugünkünden farklıydı. Yıldızın bildiğimiz beş köşeli şeklini alması oldukça yakın bir tarihe denk gelir.
Cumhuriyet Ay Yıldızı Nasıl Kanunlaştırdı?
Cumhuriyet, Osmanlı'nın son bayrağını devraldı. 1 Kasım 1922'de saltanatın kaldırılmasıyla Osmanlı arması kullanılmaz oldu ve ay yıldız fiilen yeni devletin millî sembolüne dönüştü.
İlk yıllarda bayraklardaki ay yıldız farklı ölçülerle, düzensiz biçimde işleniyordu. Bu dağınıklığı gidermek için 1933'te ay yıldızın belirli ölçü ve oranlara göre yapılması tamim edildi.
Asıl düzenleme 29 Mayıs 1936 tarihli ve 2994 sayılı Türk Bayrağı Kanunu ile geldi. Kanun; bayrağın ölçülerini, oranlarını ve kırmızının tonunu belirledi. Uygulamayı anlatan nizamname ise 1937'de yayımlandı.
Bugün yürürlükte olan düzenleme 22 Eylül 1983 tarihli ve 2893 sayılı Türk Bayrağı Kanunu'dur. Böylece yüzyıllar boyunca ustaların elinde farklı biçimler alan hilal ve yıldız, kesin ölçüleriyle tarif edilen bir millî sembol oldu.
Ay Yıldız Boytu Hilali ve Yıldızı Nasıl Üç Boyuta Taşıdı?
Bayrakta, sikkede ve mezar taşında hep düz bir yüzeyde gördüğümüz ay yıldız, Nakkaş Boytu'nun yorumunda hacim kazanıyor. Hilal büyütülerek dolgun bir forma kavuşuyor, yıldız ise onun kolları arasında kendi ışığıyla duruyor.
Eserin asıl derinliği üzerindeki yazılarda saklı. Hilalin üzerinde Kelime-i Tevhid, yıldızın üzerinde ise Besmele-i Şerif yer alıyor. Her işin başında okunan Besmele, böylece millî sembolün ışık kaynağına yerleşiyor. Millî bir alâmet ile kutsal bir değer, aynı eserde buluşuyor.
Tasarımın ilham kaynaklarından biri de hilal duasıdır. Hadis kaynaklarında aktarıldığına göre Peygamber Efendimiz (s.a.v.) yeni ayı gördüğünde tekbir getirir, hilalin iman, İslam, güven, bereket ve esenlikle doğması için dua ederdi. Duanın "Ey hayır hilali! Senin de bizim de Rabbimiz Allah'tır, bize hayır getir." sözleri, eserin taşıdığı anlamın özünü özetler.
Eser, çizgisel yivlerle bezeli yarım daire bir kaide üzerinde yükseliyor. Yüzeydeki kristal taşlar ışığı yakalayarak hilalin parıltısını hatırlatıyor. Sarı ve gümüş olmak üzere iki renk seçeneği bulunan Ay Yıldız Boytu, 16 cm yüksekliğindeki orta boy ve 12,5 cm yüksekliğindeki küçük boy olarak tasarlandı. Tasarımdan üretime Türkiye'de hayat bulan eser, tescilli bir tasarımdır.
Bozkırdaki tuğ gönderinden Viyana'daki kule alemine, kalyon sancağından kanun maddesine uzanan bu yolculuk, ay yıldızın bir şekilden çok daha fazlası olduğunu gösteriyor. Hilal ve yıldız her dönemde onu taşıyanların inancını ve aidiyetini anlatan bir dil oldu. Bugün bir masa üstünde duran ay yıldız da aynı dili gelenekten geleceğe taşımayı sürdürüyor.
