Bir cami kubbesinin altında başınızı kaldırdığınızda gözünüze ilk takılan çoğu zaman iki isimdir. Biri Allah (cc), diğeri Hz. Muhammed (sav). Altın harflerle, yuvarlak levhalar içinde, birbirine bakar gibi dururlar.
Asırlardır mescitlerin duvarlarını, evlerin başköşelerini ve el yazması kitapların sayfalarını süsleyen Allah Muhammed yazısı, İslam sanatının belki de en tanıdık kompozisyonudur. Tanıdık olduğu kadar da derin bir geleneğin taşıyıcısıdır.
İki ismin neden yan yana yazıldığı, Osmanlı hattatlarının bu lafızlara gösterdiği edep, gül motifiyle kurulan bağ ve bütün bu mirasın Esameyn Boytu’da üç boyutlu bir esere dönüşmesi, aynı hikâyenin birbirine bağlı halkalarıdır.
Allah Muhammed Yazısı Neden Hep Yan Yana Durur?
İki ismin birlikteliği, İslam'ın temel cümlesine dayanır. Kelime-i tevhid, "Lâ ilâhe illallah, Muhammedün Resûlullah" der: Allah'tan (cc) başka ilah yoktur, Hz. Muhammed (sav) Allah'ın elçisidir.
Bu cümle her gün beş vakit ezanda yükselir, her şehadette yeniden söylenir. Allah (cc) ismi imanın özünü, Hz. Muhammed'in (sav) ismi o imanın insanlara ulaştığı yolu temsil eder. Biri olmadan diğeri eksik kalır.
Klasik kaynaklarda bu iki lafız farklı adlarla anılır. Allah'ın (cc) ismine İsm-i Celil, yani yüce isim; Hz. Muhammed'in (sav) ismine İsm-i Nebi, yani Peygamber'in ismi denir. Hattatlar bu iki ismi çoğu zaman ayrı ama eş levhalar hâlinde, bazen de tek bir kompozisyonda bir araya getirmiştir.
Nakkaş Boytu'nun bu iki ismi tek bir tasarımda buluşturan eserine verdiği ad da buradan gelir: Esameyn, yani "iki isim". Ad, ismin Arapça çoğul ve ikil kullanımlarından ilham alan özgün bir adlandırmadır ve eserin özünü tek kelimede söyler.
Osmanlı Camilerinde Allah Muhammed Levhaları Nasıl Bir Gelenek Oluşturdu?
Allah (cc) ve Hz. Muhammed (sav) isimlerinin büyük levhalarla mekâna yerleştirilmesi, Osmanlı camilerinde zamanla yerleşik bir gelenek hâline geldi. Bu levhalara çoğu zaman dört halifenin, yani Hz. Ebubekir, Hz. Ömer, Hz. Osman ve Hz. Ali'nin isimleri ile Hz. Hasan ve Hz. Hüseyin'in isimleri eşlik etti.
Bu geleneğin en görkemli örneği Ayasofya'dadır. Sultan Abdülmecid döneminde, 1847-1849 yılları arasındaki restorasyon sırasında Kazasker Mustafa İzzet Efendi tarafından yazılan 8 büyük levha, ana mekânın kubbe altına yerleştirildi. Her biri yaklaşık 7,5 metre çapındaki bu levhalar, İslam dünyasının en büyük hat levhaları arasında sayılır.
Levhalar yeşil zemin üzerine altınla, celî sülüs hattıyla yazılmıştır. Ahşap çerçeveleri için hem dayanıklı hem hafif olan ıhlamur ağacı tercih edilmiştir. Levhaların boyutu öylesine büyüktür ki 1935'te yapı müzeye dönüştürülürken kapıdan çıkarılamadıkları ve bu yüzden yerlerinde kaldıkları anlatılır.
Gelenek yalnızca camilerle sınırlı kalmadı. Osmanlı evlerinde de başköşeye, kapı üstüne ya da oturma odasının en görünür duvarına hat levhaları asılırdı. Allah (cc) ve Hz. Muhammed (sav) isimleri, bu ev levhalarının en çok tercih edilenleri arasındaydı. Böylece camide göğe yükselen isimler, gündelik hayatın içine de taşınmış oldu.
Ayasofya'daki bu düzen, iki ismin mimariyle nasıl bütünleştiğini gösterir. Levha, duvarın bir süsü değil, mekânın merkezine yerleştirilmiş bir hatırlatmadır. Bugün evlerde karşılaştığımız hat sanatı dekorasyonu da kökünü bu büyük levhaların açtığı yoldan alır.
Hattatlar Allah ve Muhammed Lafızlarını Yazarken Hangi İnceliklere Dikkat Etti?
Allah (cc) ismi hat geleneğinde Lafzatullah ya da Lafza-i Celal olarak anılır. Bu lafzı yazmak, bir hattat için tekniğin ötesinde bir sorumluluktu.
Arapça Harf Yapısı
Allah Muhammed yazısı Arapça olarak dört harften oluşan iki kelimedir. Allah (cc) ismi elif, iki lam ve he harfleriyle (الله); Hz. Muhammed'in (sav) ismi mim, ha, mim ve dal harfleriyle (محمد) yazılır. Bu ismin ortasındaki mim harfi şeddelidir, yani iki kez okunur.
Ebced hesabında Allah (cc) isminin değeri 66, Hz. Muhammed'in (sav) isminin değeri 92 olarak hesaplanır. Eski kitabelerde ve tarih düşürme geleneğinde bu sayılar sıkça karşımıza çıkar.
İstif ve Madalyon Form
Hattat, harfleri yalnızca doğru yazmakla yetinmez; onları dengeli bir bütün hâlinde yerleştirir. Bu düzenlemeye istif denir. Allah (cc) ve Hz. Muhammed (sav) levhalarında en sık görülen form, harflerin yuvarlak bir alanın içine oturtulduğu madalyon düzenidir.
Yuvarlak form, başı ve sonu olmayan bir bütünlüğü çağrıştırır. Dikey uzanan elif ve lam harfleri kompozisyona yükseliş katarken, mim ve dal harflerinin yuvarlak kavisleri dengeyi kurar.
Harfin Edebi
Hattatlar arasında Allah (cc) isminin hiçbir kelimenin altında kalmayacak şekilde yerleştirilmesi yerleşik bir edep olarak görülmüştür. Pek çok hattatın bu lafızları abdestli yazdığı da anlatılır.
Harfe yüklenen bu anlam yalnızca iki isimle sınırlı değildir. Tasavvuf geleneğinde Elif Vav ikilisi de benzer bir derinlikle okunmuş, tek bir harf çiftinde tevhid ve tevazu görülmüştür. Allah (cc) isminin lale kelimesiyle aynı harflerle yazılması ise Osmanlı süsleme sanatında lalenin bu kadar sevilmesinin sebeplerinden biri olarak gösterilir.
Allah Muhammed Yazısı Gül Motifiyle Neden Birlikte Anılır?
Allah (cc), Hz. Muhammed (sav) ve gül üçlüsü, Türk-İslam kültürünün en sevilen imgelerinden biridir. Bunun kökü, gülün Hz. Muhammed'i (sav) temsil etmesine dayanır.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nin "Gül" maddesinde aktarıldığına göre gül, İslam geleneği boyunca Hz. Peygamber'in (sav) sembolü olarak görülmüş; Yunus Emre'ye kadar uzanan şiir geleneğinde gülün kokusu Peygamber'in teriyle ilişkilendirilmiştir. Bu yüzden gül koklamak, sevgiyle yapılan bir hatırlama olarak anlam kazanmıştır.
Bu bağı kuran rivayetlerin hadis ilmi açısından sahih kabul edilmediğini de belirtmek gerekir. Yine de gül, sanatta ve edebiyatta Peygamber sevgisinin en zarif dili olmaya devam etmiştir.
Tasavvufta gülün açılmamış hâli olan gonca vahdeti, yani birliği; açılmış gül ise kesreti, yani çokluğu temsil eder. İslam sanatındaki dekoratif motifler arasında gül ve goncanın bu kadar sık yer almasının ardında da bu anlam katmanı vardır.
Esameyn Boytu, Allah Muhammed Yazısını Üç Boyuta Nasıl Taşıyor?
Hat sanatı yüzyıllarca kâğıt, ahşap ve taş gibi düzlemler üzerinde var oldu. Bu düşünceyi üç boyuta taşıyan Nakkaş Boytu, 2004'ten bu yana hat ve nakış sanatını, etrafında dolaşılabilen ve her açıdan farklı okunabilen eserlere dönüştürüyor.
Esameyn Boytu, bu yolculuğun İsm-i Celil ve İsm-i Nebi'ye ayrılmış durağıdır. Eserin hikâyesi, Müslim'in Sahih'inde yer alan "Allah (cc) güzeldir, güzeli sever" hadisiyle başlar. Müslüman sanatkârların güzeli arama düsturunu esas alan tasarım, iki ismi aynı form üzerinde buluşturur. (Müslim, İman, 147)
Ürünün hikâyesinde anılan bir beyit, iki ismin sanatkâr için ne ifade ettiğini güzel özetler: "Mâ medahtü Muhammeden bi makâlâtî / Lâkin medahtü makâlâtî bi Muhammed'in." Yani "Sözlerimle Hz. Muhammed'i (sav) övmedim; aksine Hz. Muhammed'i (sav) anarak sözlerimi yücelttim." Hattat da eserinde bu isimleri yazarak onları yüceltmez; onları yazmakla kendi emeğini şereflendirir.
Kristal Taşlarla Tezyin Edilen İki Lafız
Eserin ön yüzünde Allah (cc) ve Hz. Muhammed (sav) lafızları yer alır. Bu yüzün tezyinatı kristal taşlarla tamamlanmıştır. Işık değdikçe parlayan taşlar, Ayasofya levhalarındaki altın harflerin yarattığı etkiyi küçük ölçekte hatırlatır.
Arka Yüzde Gül Goncası
Eseri çevirdiğinizde, stilize gül goncası ve yapraklarıyla devam eden bir bezemeyle karşılaşırsınız. Ön yüzde iki isim, arka yüzde gül goncası: Allah (cc), Hz. Muhammed (sav) ve gül imgesi böylece tek bir eserde bir araya gelir.
Goncanın açılmamış hâli, tasavvuftaki vahdet anlamını da sessizce taşır. Eser, önden ve arkadan okunan iki katmanlı bir anlatıya dönüşür.
Rumi Motifli Kaide
Esameyn Boytu, rumi motiflerle bezenmiş yuvarlak bir kaide üzerinde yükselir. Anadolu Selçuklu döneminden Osmanlı'ya uzanan rumi motifi, eseri klasik tezhip geleneğine bağlar. Yuvarlak kaide ise madalyon levhaların dairesel formuna üç boyutlu bir karşılık verir.
Sarı, Gümüş ve Sedef: Üç Ton, Üç Atmosfer
Eser sarı, gümüş ve sedef olmak üzere üç farklı tonda sunulur. Sarı ton, cami levhalarının altın ışığını; gümüş ton, sade ve modern mekânlara uyan serin bir zarafeti; sedef ton ise Osmanlı sedefkârlığını çağrıştıran yumuşak bir parıltıyı taşır.
22,5 cm yüksekliği ve 10,5 cm genişliğiyle Esameyn Boytu, bir kitaplık rafında, çalışma masasında ya da bir başköşede kendine rahatça yer bulur.
Allah Muhammed Yazısı Evde ve Hediyede Nasıl Bir Anlam Taşır?
Bir evde Allah Muhammed yazısının bulunması, o evin sahibinin inancını sessizce dile getirir. Kapıdan girene ilk selamı veren, kalabalık bir günde göz değdikçe hatırlatan bir köşedir bu.
Hediye olarak verildiğinde ise anlamı daha da derinleşir. Hz. Peygamber'in (sav) "Hediyeleşin, birbirinizi sevin" tavsiyesi, İslam'da hediyeleşmenin önemi denince akla gelen ilk sözdür. (Buhârî, el-Edebü'l-Müfred, 594) İçinde iki mübarek ismi taşıyan bir eser, bu tavsiyeye en yakışan karşılıklardan biridir.
Umreden dönen bir yakınınızı karşılarken, yeni evine taşınan bir dostu ziyaret ederken ya da bir kandil gecesinde sevdiklerinizi anarken Esameyn Boytu, söze gerek bırakmayan bir hediye olur.
Eserin ilk günkü parlaklığını koruması için yalnızca kuru bir bezle silinmesi yeterlidir. Islak mendil, kolonya ya da alkollü dezenfektan kullanılmamalıdır.
Allah Muhammed Yazısında Gelenekten Geleceğe Uzanan Yol
Ayasofya'nın kubbesindeki dev levhalardan bir masanın üzerindeki zarif bir esere kadar Allah Muhammed yazısı, her çağda yeni bir biçim bulmuştur. Değişen yalnızca ölçek ve malzemedir; harfe duyulan saygı ve güzeli arama düsturu aynı kalır.
Esameyn Boytu, bu asırlık geleneği evinizdeki ibadet köşesine ya da sevdiklerinize taşımanın bir yoludur. Bir evde ibadet köşesi kurulurken iki ismin yan yana durduğu bir eser, o alana hem sanatın hem de hatırlamanın sıcaklığını katar.
Gelenekten geleceğe uzanan bu yolda, iki isim yan yana durmaya devam ediyor.