Bir hat levhasının en özenli köşesinde, bir el yazmasının ilk sayfasında, bir cami kitabesinin başında... Bismillahirrahmanirrahim, yüzyıllardır İslam sanatının hemen her dalında aynı ayrıcalıklı yeri koruyan tek cümledir. Bugün ise bu gelenek, bir ev dekorasyonu eserinin merkezinde yeniden karşımıza çıkıyor. Bu yazıda besmelenin faziletine kısaca değinip asıl olarak Türk-İslam sanatındaki hat geleneğinde ve günümüz İslami dekorasyonundaki köklü yerine odaklanıyoruz.
Besmelenin Faziletine Kısa Bir Bakış
Kur'an-ı Kerim'i oluşturan surelerin 113'ü besmeleyle başlar; yalnızca Tevbe suresi bu kuraldan istisnadır. Kur'an tilavetine başlamadan önce eûzü besmele çekmek, klasik kaynaklarda okuma âdâbının bir parçası sayılır; İmam Nevevî, Kur'an okuyanın edepleri üzerine kaleme aldığı eserinde bu uygulamayı bu şekilde ele alır. Hadis kaynaklarında da önemli bir işe besmeleyle başlamamanın, o işin bereketini eksik bırakacağı vurgulanır. Bu köklü fazilet anlayışı, besmelenin neden yüzyıllardır sanatın en görünür yerine, edebiyatın da en sık işlenen konularından birine dönüştüğünü açıklar.
Besmele Neden Hüsn-i Hatta Bu Kadar Özel Bir Yer Tutar?
Görsel sanatlarda besmele, bir eserin kapısı gibidir. El yazması eserlerin ilk sayfasına, cami kitabelerine ve hilye-i şeriflere neredeyse her zaman en gösterişli hatla, çoğunlukla sülüs veya ta'lik yazıyla işlenir. Sayfanın en üst ve en dikkat çeken bölümüne yerleştirilmesi tesadüf değildir; besmele bir eserin başlangıcını, niyetini ve bereketini temsil eder. Bu yüzden hattatlar tarihin her döneminde en ustalıklı işçiliklerini besmeleye ayırmış, kelimelerin arasındaki boşlukları, harflerin eğimini ve istifin dengesini adeta bir kompozisyon sanatına dönüştürmüştür.
Eski Türk edebiyatının en temel iki kaynağı Kur'an ve hadistir; besmele bu iki kaynakta da sıkça vurgulandığından Arap, Fars ve Türk edebiyatlarında geniş biçimde işlenmiştir. Divan şairleri kimi zaman tek bir beyitte, kimi zaman besmelenin fazileti üzerine kaleme aldıkları müstakil manzumelerde bu konuyu ele almıştır; bu eserler Türkçede genel olarak "Besmele Risalesi" adıyla anılır. Hem edebiyatta hem hatta besmeleye gösterilen bu özen, günümüzde İslami dekorasyonun besmeleyi neden bu kadar merkeze aldığının da zeminini oluşturur.
İslami Dekorasyonda Besmele Nasıl Yorumlanıyor?
Nakkaş Boytu'nun koleksiyonlarında hüsn-i hattın bu köklü geleneği üç boyutlu forma taşınır. Besmele Boytu'da sülüs hatla yazılan Besmele-i Şerif, nazenin bir pafta düzeni içinde istiflenir ve paftanın üst tezyinatı zincir kristal taşlarla tamamlanır; böylece klasik bir hat levhasının düz yüzeyde kalan estetiği, ışığı farklı açılardan yakalayan bir rölyefe dönüşür. Aynı ifade Tuğra Besmele Boytu'da ise Osmanlı tuğrasının estetik formuyla birleştirilerek boyutlandırılır. Tasarımın amacı, besmeleyi yalnızca duvarda asılı bir yazı olmaktan çıkarıp, günlük yaşam alanının içinde her işe Allah'ın adıyla başlama alışkanlığını hatırlatan sembolik bir nesneye dönüştürmektir.
Dört Kûl'de Besmelenin Yeri Nedir?
"Dört Kul" tabiri, günlük hayatta sıkça okunan dört kısa sureyi ifade eder: İhlas, Felak, Nas ve Kâfirûn. Bu dört sure de tıpkı Kur'an'ın diğer sureleri gibi besmeleyle başlar. Nakkaş Boytu'nun Dört Kûl Boytu koleksiyonunda bu dört surenin metni, besmeleyle birlikte ayrı paftalar hâlinde bir araya getirilerek tek bir kompozisyon oluşturur; besmele burada da kompozisyonun başlangıç noktası ve görsel ağırlık merkezi olarak konumlanır. İslami sembollerin dekorasyonda kullanımını ele aldığımız yazımızda hilal, Kâbe ve Allah lafzı gibi diğer motiflerin benzer bir tasarım mantığıyla nasıl yorumlandığını daha ayrıntılı okuyabilirsiniz.
Besmele Temalı Bir Eser Eve Neden Anlam Katar?
Bir çalışma masasına, bir konsolun üzerine ya da yeni bir eve taşınırken duvara yerleştirilen besmele temalı bir eser, sadece dekoratif bir obje değildir; her gün o mekâna adım atan kişiye günün ve işin niyetini hatırlatan sessiz bir işarettir. Bu yönüyle besmele temalı eserler, yeni eve taşınma, iş yeri açılışı veya sevdiklerine anlamlı bir hediye arayışı gibi pek çok vesilede tercih edilir. Nakkaş Boytu'nun besmele temalı hediyelik koleksiyonunu inceleyerek farklı ölçü ve tasarım seçeneklerini karşılaştırabilirsiniz.
Gelenekten Geleceğe Taşınan Bir Zarafet
Besmele, sanatta yüzyıllardır aynı köklü yeri koruyan nadir ifadelerden biridir. Bir hat levhasında ya da evinizin bir köşesinde karşınıza çıktığında, hattatın ustalıkla işlediği aynı basit ama derin çağrıyı tekrarlar: bir işe, doğru niyetle ve Allah'ın adıyla başlamak. Nakkaş Boytu'nun hat sanatı koleksiyonları, bu geleneği sedef, ahşap ve metal işçiliğiyle üç boyutlu bir forma taşıyarak günümüz yaşam alanlarına aktarır.